Wat is het darmmicrobioom en waarom is het belangrijk?

In je darmen leven enorme aantallen micro-organismen, waaronder bacteriën, virussen en schimmels. Samen vormen zij het darmmicrobioom. Deze kleine bewoners leven niet zomaar in je darmen: ze maken deel uit van een complex ecosysteem dat voortdurend in wisselwerking staat met je lichaam.

Het darmmicrobioom is onder andere betrokken bij de vertering van bepaalde voedingsstoffen, de productie van verschillende stoffen en de werking van het afweersysteem. De samenstelling van het microbioom verschilt bovendien van persoon tot persoon en kan worden beïnvloed door bijvoorbeeld voeding, leefstijl, leeftijd en medicijngebruik.

In dit artikel kijken we naar wat het darmmicrobioom precies is, welke functies het heeft en welke factoren invloed kunnen hebben op dit bijzondere ecosysteem in onze darmen.

Wat leeft er eigenlijk allemaal in onze darmen?

Wanneer we over het darmmicrobioom praten, denken we vaak als eerste aan bacteriën. Maar in onze darmen leven veel meer micro-organismen. Naast bacteriën vinden we er onder andere virussen, schimmels en andere microscopisch kleine organismen.

Samen vormen zij een uitgebreid ecosysteem. Sommige micro-organismen gebruiken voedingsstoffen die wij zelf niet volledig kunnen verteren. Daarbij kunnen stoffen ontstaan die vervolgens weer door andere micro-organismen of door ons lichaam worden gebruikt.

Een bekend voorbeeld is de fermentatie van voedingsvezels door bepaalde darmbacteriën. Hierbij kunnen korteketenvetzuren ontstaan, waaronder acetaat, propionaat en butyraat. Vooral butyraat is interessant omdat het een belangrijke energiebron is voor de cellen van de dikke darmwand.

Het gaat bij een darmmicrobioom daarom niet alleen om welke micro-organismen aanwezig zijn, maar ook om wat ze doen en hoe ze met elkaar en hun omgeving samenwerken.

Wat doet het darmmicrobioom voor ons?

Het darmmicrobioom is betrokken bij verschillende processen in ons lichaam. Een belangrijke functie is het helpen verwerken van voedingsbestanddelen die we met onze eigen spijsverteringsenzymen niet of niet volledig kunnen afbreken.

Darmbacteriën kunnen bijvoorbeeld bepaalde voedingsvezels fermenteren. Daarbij ontstaan onder andere korteketenvetzuren, die verschillende functies hebben in de darm. Butyraat wordt bijvoorbeeld gebruikt als energiebron door de cellen van de dikke darmwand.

Het darmmicrobioom staat daarnaast in nauw contact met ons afweersysteem. Een groot deel van de interactie tussen micro-organismen en het immuunsysteem vindt plaats rond het darmslijmvlies. Daar moet het lichaam voortdurend onderscheid maken tussen stoffen en micro-organismen die geen gevaar vormen en situaties waarop wel een afweerreactie nodig is.

Ook kunnen darmbacteriën bijdragen aan de productie of omzetting van bepaalde vitamines en andere stoffen. Bovendien wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de communicatie tussen de darmen en andere delen van het lichaam, waaronder de hersenen. Dit wordt vaak de darm-hersen-as genoemd.

Het darmmicrobioom is daarmee geen losstaand verzamelingetje bacteriën, maar onderdeel van een voortdurend samenspel tussen voeding, micro-organismen, de darmwand en ons lichaam.

Bestaat er zoiets als een ‘gezond’ microbioom? 

Er bestaat niet één ideale samenstelling van het darmmicrobioom die voor iedereen hetzelfde is. Het microbioom verschilt sterk van persoon tot persoon en wordt onder andere beïnvloed door leeftijd, voeding, leefomgeving, medicijngebruik en allerlei andere factoren.

Wel zien onderzoekers bepaalde kenmerken die vaak samenhangen met een goed functionerend darmecosysteem. Diversiteit wordt daarbij regelmatig genoemd: een microbioom waarin verschillende soorten micro-organismen naast elkaar kunnen bestaan en verschillende functies vervullen. Maar ook hier geldt dat méér niet automatisch altijd beter is.

Minstens zo belangrijk is wat de aanwezige micro-organismen daadwerkelijk doen en in welke omgeving ze leven. Twee mensen kunnen een verschillende samenstelling van darmbacteriën hebben en toch allebei een goed functionerend darmmicrobioom.

Daarom zegt bijvoorbeeld alleen het aantal bacteriesoorten in een probioticum, of het aantal miljarden bacteriën per capsule, nog niet hoeveel zo'n product voor iemand zal betekenen.

De omstandigheden in de darm zelf spelen een belangrijke rol. Welke voeding komt er binnen? Welke voedingsstoffen zijn beschikbaar voor de darmbacteriën? Hoe is het darmslijmvlies? En welke andere micro-organismen zijn al aanwezig?

Je kunt het darmmicrobioom daarom beter zien als een ecosysteem dat je ondersteunt, dan als een verzameling bacteriën die je simpelweg moet aanvullen.

Wat beïnvloedt je darmmicrobioom?

Het darmmicrobioom is niet statisch. De samenstelling en activiteit van de micro-organismen in onze darmen kunnen gedurende ons leven veranderen. Sommige factoren kunnen we zelf beïnvloeden, andere veel minder.

Voeding speelt daarbij een belangrijke rol. Wat wij eten, is namelijk ook van invloed op welke voedingsstoffen beschikbaar zijn voor onze darmbacteriën. Vooral verschillende soorten voedingsvezels en andere bestanddelen uit plantaardige voeding kunnen door darmbacteriën worden gebruikt en gefermenteerd.

Ook medicijnen kunnen invloed hebben op het darmmicrobioom. Antibiotica zijn daarvan het bekendste voorbeeld: ze zijn soms noodzakelijk om een bacteriële infectie te behandelen, maar kunnen tegelijkertijd ook andere bacteriën in de darm beïnvloeden. Ook van verschillende andere geneesmiddelen wordt onderzocht hoe ze samenhangen met veranderingen in het microbioom.

Daarnaast spelen factoren zoals leeftijd, beweging, stress, slaap, leefomgeving en eerdere infecties een rol. Zelfs de manier waarop we ter wereld komen en onze voeding in de eerste levensperiode kunnen invloed hebben op de vroege ontwikkeling van het darmmicrobioom.

Dat maakt het microbioom dynamisch: het verandert mee met onze omstandigheden. Het betekent ook dat aandacht voor darmgezondheid meestal niet om één product of één bacteriestam draait, maar om het totale darmmilieu en onze dagelijkse gewoonten.

Voeding voor je darmbacteriën: prebiotica en vezels

Wat wij eten, is niet alleen voeding voor onszelf. Een deel van onze voeding vormt ook een voedingsbron voor de micro-organismen in onze darmen.

Vooral bepaalde voedingsvezels zijn hierbij interessant. Deze worden in de dunne darm niet volledig verteerd en kunnen daardoor de dikke darm bereiken. Daar kunnen sommige darmbacteriën ze fermenteren.

Prebiotica zijn stoffen die door bepaalde micro-organismen worden gebruikt en daarmee een gunstig effect kunnen hebben op de samenstelling of activiteit van het darmmicrobioom. Bekende voorbeelden zijn inuline en fructo-oligosachariden (FOS), die van nature voorkomen in verschillende plantaardige voedingsmiddelen.

Bij de fermentatie van bepaalde vezels kunnen korteketenvetzuren ontstaan, waaronder butyraat. Zoals eerder genoemd, vormt butyraat een belangrijke energiebron voor de cellen van de dikke darmwand.

Daarom is niet alleen de hoeveelheid vezels belangrijk, maar ook variatie. Verschillende soorten darmbacteriën hebben verschillende voorkeuren. Door gevarieerd te eten, bied je het darmmicrobioom verschillende voedingsbronnen.

Tegelijkertijd verdraagt niet iedereen dezelfde hoeveelheid of dezelfde soorten vezels. Wanneer je plotseling veel meer vezels of prebiotische voeding gaat gebruiken, kun je bijvoorbeeld meer gasvorming of een opgeblazen gevoel ervaren. Rustig opbouwen kan daarom prettiger zijn.

Dit brengt ons bij een belangrijk verschil: prebiotica voeden micro-organismen die al in de darm aanwezig zijn, terwijl probiotica levende micro-organismen bevatten die je van buitenaf inneemt. Dat betekent niet automatisch dat het één beter is dan het ander — het zijn verschillende manieren om naar het darmmicrobioom te kijken.

Probiotica: meer bacteriën is niet automatisch beter

Probiotica zijn levende micro-organismen die, wanneer ze in voldoende hoeveelheden worden toegediend, een gezondheidsvoordeel kunnen hebben. Maar dat betekent niet dat ieder probioticum voor iedereen hetzelfde doet.

Op verpakkingen wordt vaak nadruk gelegd op het aantal bacteriestammen en het aantal miljarden micro-organismen. Een product met twintig stammen en tientallen miljarden bacteriën lijkt daardoor misschien automatisch beter dan een product met minder. Zo eenvoudig ligt het echter niet.

Verschillende bacteriestammen kunnen verschillende eigenschappen hebben. Het is daarom belangrijk om niet alleen te kijken naar hoeveel bacteriën een product bevat, maar ook welke stammen erin zitten, waarvoor deze zijn onderzocht en of het product past bij het doel waarvoor je het wilt gebruiken.

Daarnaast komen de ingenomen micro-organismen terecht in een darmecosysteem dat al bestaat. Daar vinden ze voeding, andere micro-organismen en omstandigheden die van persoon tot persoon kunnen verschillen. Een probioticum staat dus nooit los van het darmmilieu waarin het terechtkomt.

Ook hoeven probiotische bacteriën zich niet permanent in de darm te vestigen om tijdens hun passage door het maag-darmkanaal invloed te kunnen hebben. Na het stoppen met een probioticum kunnen veel van de ingenomen micro-organismen weer uit het darmmicrobioom verdwijnen.

Daarom kijk ik bij Santura liever naar het grotere geheel. Hoe ziet de voeding eruit? Hoe functioneert de stoelgang? Is er voldoende aandacht voor voedingsvezels en andere voedingsbronnen voor darmbacteriën? En hoe is het darmmilieu waarin een probioticum terechtkomt?

Het probioticum met de meeste bacteriën is dus niet automatisch het beste probioticum. Interessanter is de vraag of het juiste probioticum, op het juiste moment, bij de juiste persoon en in het juiste darmmilieu wordt gebruikt.

Eerst werken aan het darmmilieu?

Voordat je naar een probioticum grijpt, kan het zinvol zijn om eerst te kijken naar de omstandigheden in de darm. De micro-organismen die daar leven, maken immers deel uit van een compleet ecosysteem en worden beïnvloed door wat we eten en hoe onze darmen functioneren.

Bij Santura begin ik daarom graag bij de basis. Hoe ziet de voeding eruit? Zijn er voedingsmiddelen die iemand duidelijk niet goed verdraagt? Hoe verloopt de stoelgang? Krijgt het darmmicrobioom voldoende verschillende voedingsvezels en andere voedingsstoffen aangeboden?

Ook bottenbouillon gebruik ik graag als onderdeel van die voedingsbasis. Traditioneel getrokken bottenbouillon bevat onder andere eiwitten, aminozuren en gelatine afkomstig uit het bindweefsel en de botten. Het is bovendien een eenvoudige, warme voedingsbron die gemakkelijk in het dagelijkse voedingspatroon kan worden opgenomen.

Ik zie bottenbouillon daarbij niet als een middel dat op zichzelf het darmmicrobioom of de darmwand ‘repareert’. Voor mij past het vooral binnen een bredere aanpak waarbij we aandacht besteden aan voeding, het darmslijmvlies en het darmmilieu als geheel.

Vervolgens kun je kijken welke verdere ondersteuning passend is. Dat kan bijvoorbeeld meer variatie in vezelrijke voeding zijn, het gebruik van prebiotische voedingsmiddelen of — afhankelijk van de situatie — een probioticum.

De volgorde hoeft daarbij niet voor iedereen hetzelfde te zijn. Het belangrijkste uitgangspunt is dat we niet alleen iets aan de darm toevoegen, maar eerst kijken naar de omgeving waarin die micro-organismen terechtkomen.

Kun je merken dat je darmmicrobioom uit balans is?

De term dysbiose wordt gebruikt wanneer de samenstelling of activiteit van het darmmicrobioom veranderd is ten opzichte van een bepaalde uitgangssituatie. Dat klinkt duidelijk, maar in de praktijk is er geen eenvoudige grens tussen een ‘goed’ en een ‘slecht’ microbioom.

Klachten zoals een opgeblazen gevoel, veel winderigheid, diarree, verstopping of een wisselende stoelgang kunnen aanleiding zijn om eens uitgebreider naar de darmgezondheid te kijken. Maar deze klachten bewijzen niet dat er sprake is van dysbiose. Ze kunnen namelijk veel verschillende oorzaken hebben.

Hetzelfde geldt voor klachten buiten de darm. Omdat het darmmicrobioom in onderzoek in verband wordt gebracht met steeds meer processen in het lichaam, ontstaat soms de indruk dat vrijwel iedere klacht vanuit de darmen verklaard kan worden. Zo eenvoudig is het niet.

Bij Santura kijk ik daarom liever naar het gehele plaatje: de stoelgang, voeding, leefstijl, medicijngebruik en andere factoren die invloed kunnen hebben op de darmfunctie. Wanneer klachten langdurig aanhouden, ernstig zijn of onverklaarbaar blijven, is het belangrijk om ook medisch onderzoek naar de oorzaak te laten doen.

Een microbioomtest kan informatie geven over micro-organismen die in een ontlastingsmonster worden aangetroffen, maar zo'n uitslag is niet hetzelfde als een complete beoordeling van de darmgezondheid. Onze kennis over wat voor ieder individu een optimaal microbioom is, is daarvoor nog te beperkt.

Wat kun je zelf doen voor je darmmicrobioom?

Je darmmicrobioom is een complex ecosysteem en er bestaat geen enkel voedingsmiddel of supplement waarmee je het in één keer ‘gezond’ maakt. Wel kun je met je dagelijkse keuzes omstandigheden creëren waarin verschillende darmbacteriën voedingsstoffen vinden die zij kunnen gebruiken.

Eet gevarieerd. Verschillende voedingsmiddelen leveren verschillende soorten vezels en andere voedingsstoffen. Groenten, fruit, peulvruchten, noten, zaden, kruiden en andere plantaardige voedingsmiddelen kunnen daardoor allemaal iets anders bijdragen. Het gaat niet om zoveel mogelijk verschillende producten op één dag, maar om variatie over langere tijd.

Besteed aandacht aan vezels. Verschillende darmbacteriën gebruiken verschillende soorten fermenteerbare vezels. Bouw de hoeveelheid rustig op wanneer je niet gewend bent veel vezels te eten, zeker wanneer je gemakkelijk last krijgt van gasvorming of een opgeblazen gevoel.

Drink voldoende. Voldoende vocht is onder andere belangrijk voor een normale stoelgang, zeker wanneer je meer vezels gaat eten.

Blijf bewegen. Regelmatige lichaamsbeweging past binnen een gezonde leefstijl en kan ook de normale darmfunctie ondersteunen.

Geef ook slaap en ontspanning aandacht. De darm staat niet los van de rest van het lichaam. Stress, slaap en het dagelijks leefritme kunnen invloed hebben op de spijsvertering en worden ook onderzocht in relatie tot het darmmicrobioom.

Gebruik antibiotica wanneer ze nodig zijn, maar niet onnodig. Antibiotica kunnen bij bacteriële infecties heel belangrijk zijn, maar hebben ook invloed op bacteriën die normaal in de darm voorkomen. Stop of verander voorgeschreven medicatie uiteraard nooit op eigen initiatief.

Zie pre- en probiotica als mogelijke aanvulling, niet als vervanging van de basis. Een probioticum kan in bepaalde situaties interessant zijn, maar een capsule kan een voedingspatroon en een passend darmmilieu niet vervangen.

Voor mij begint aandacht voor het darmmicrobioom daarom niet bij het zoeken naar het potje met de meeste miljarden bacteriën. Het begint bij de vraag: wat hebben mijn darmen dagelijks nodig om zo goed mogelijk te kunnen functioneren?

Darmgezondheid begint bij het grotere geheel

Het darmmicrobioom is maar één onderdeel van onze darmgezondheid. De micro-organismen in onze darmen leven niet op zichzelf, maar in voortdurende wisselwerking met onze voeding, de darmwand en de rest van het lichaam.

Daarom kijk ik bij Santura graag naar het grotere geheel. Niet alleen naar welke bacteriën aanwezig zijn of welk probioticum iemand zou kunnen gebruiken, maar ook naar voeding, stoelgang, voldoende vocht, beweging, slaap, stress en andere factoren die invloed kunnen hebben op de darmfunctie.

Soms betekent dat eerst teruggaan naar de basis: kijken welke voeding goed wordt verdragen, meer variatie aanbrengen, aandacht besteden aan het darmmilieu en het darmslijmvlies en eventueel voedingsmiddelen zoals bottenbouillon gebruiken als onderdeel van een voedzaam voedingspatroon.

Prebiotica en probiotica kunnen daar een aanvulling op zijn, maar zijn voor mij nooit het hele verhaal. Het juiste probioticum, op het juiste moment, bij de juiste persoon en in het juiste darmmilieu vind ik interessanter dan simpelweg kiezen voor het product met de meeste bacteriën.

Hoe beter je begrijpt wat er in je darmen gebeurt, hoe bewuster je keuzes kunt maken die bij jou passen. En precies dat is waar we bij Santura veel waarde aan hechten: kennis en bewustwording als basis om zelf keuzes te kunnen maken voor je gezondheid.

Meer over darmgezondheid